Bruksizm — dlaczego zaciskamy i zgrzytamy zębami i jak sobie z tym radzić

Wielu pacjentów najpierw słyszy od partnera, że zgrzytają zębami w nocy — a dopiero później od dentysty. Bruksizm jest bardzo częsty, a jednocześnie wokół niego narosło sporo mitów. Poniżej porządkuję to, co dziś wiemy na jego temat.

Czym jest bruksizm

Według międzynarodowego konsensusu ekspertów z 2018 roku bruksizm to powtarzalna aktywność mięśni żucia, która polega na zaciskaniu lub zgrzytaniu zębami albo na usztywnianiu czy wysuwaniu żuchwy — także bez kontaktu zębów.

Ważna zmiana w podejściu: u osób zdrowych bruksizm traktuje się jako zachowanie, a nie chorobę. Problemem staje się wtedy, gdy prowadzi do konsekwencji — ścierania i pękania zębów, bólu mięśni czy stawów, uszkodzeń wypełnień i prac protetycznych.

Bruksizm senny i bruksizm w ciągu dnia

Wyróżnia się dwa rodzaje bruksizmu, które mają różne mechanizmy i wymagają nieco innego podejścia:

• Bruksizm w czasie snu — rytmiczna aktywność mięśni, często ze zgrzytaniem, które słychać. Jest związany z krótkimi wybudzeniami w trakcie snu, których zwykle nie pamiętamy.
• Bruksizm w czasie czuwania — najczęściej ciche zaciskanie lub usztywnianie żuchwy, np. przy komputerze, w samochodzie, podczas treningu czy w sytuacjach stresowych.

Z przeglądu badań epidemiologicznych wynika, że bruksizm w ciągu dnia zgłasza ok. 22–31% dorosłych, a bruksizm senny ok. 13%. To więc zjawisko bardzo powszechne.

Skąd się bierze

Bruksizm ma przede wszystkim podłoże ośrodkowe — jest regulowany przez układ nerwowy, a nie przez sam kształt zębów. Wśród czynników, które mogą go nasilać, wymienia się:

• stres, napięcie i niepokój,
• zaburzenia snu, w tym zaburzenia oddychania w czasie snu (np. bezdech),
• nikotynę, alkohol i duże ilości kofeiny,
• niektóre leki, m.in. część leków przeciwdepresyjnych,
• refluks żołądkowo-przełykowy (opisywany związek z bruksizmem sennym).

Dawniej uważano, że główną przyczyną są nierówności zgryzu. Obecne dane tego nie potwierdzają — dlatego szlifowanie zębów „na zapas” nie jest metodą leczenia bruksizmu.

Objawy, które mogą wskazywać na bruksizm

• zgrzytanie słyszane przez osobę śpiącą obok,
• poranne zmęczenie, sztywność lub ból mięśni twarzy i żuchwy,
• ból głowy w okolicy skroni, szczególnie po przebudzeniu,
• starte, skrócone lub spłaszczone zęby, odpryski szkliwa,
• pękające wypełnienia, korony lub licówki,
• nadwrażliwość zębów,
• odciski zębów na brzegach języka i biała linia na policzkach,
• dolegliwości ze strony stawów skroniowo-żuchwowych.

Jak rozpoznaje się bruksizm

Eksperci proponują trzy stopnie pewności rozpoznania:

• możliwy — na podstawie tego, co zgłasza pacjent,
• prawdopodobny — gdy zgłaszane objawy potwierdza badanie lekarskie,
• pewny — gdy aktywność mięśni zostanie zarejestrowana badaniem instrumentalnym, np. polisomnografią lub zapisem EMG.

W codziennej praktyce podstawą jest dokładny wywiad i badanie: ocena starcia zębów, napięcia i bolesności mięśni żucia, ruchomości żuchwy oraz pracy stawów. Gdy podejrzewam zaburzenia oddychania w czasie snu, kieruję do lekarza zajmującego się medycyną snu.

Leczenie — co realnie pomaga

Celem leczenia jest ograniczenie skutków bruksizmu i — tam, gdzie to możliwe — zmniejszenie jego nasilenia. Najczęściej łączy się kilka elementów:

1. Świadomość i nawyki

Przy zaciskaniu w ciągu dnia kluczowe jest wychwytywanie momentów, w których to robimy. Pomagają przypomnienia — karteczka na monitorze, alarm w telefonie — i prosta zasada spoczynkowej pozycji żuchwy.

2. Sen i styl życia

Regularny sen, ograniczenie kofeiny, alkoholu i nikotyny wieczorem oraz techniki relaksacyjne mogą zmniejszać nasilenie objawów.

3. Szyna okluzyjna

Szyna okluzyjna noszona w nocy chroni zęby przed ścieraniem i rozkłada siły działające na zęby, mięśnie i stawy. Warto wiedzieć, że szyna nie „wyłącza” bruksizmu — przede wszystkim chroni przed jego skutkami.

4. Fizjoterapia

Przy napięciu i bólu mięśni pomocna bywa fizjoterapia stomatologiczna: terapia manualna, ćwiczenia i nauka rozluźniania.

5. Inne metody

W wybranych przypadkach stosuje się inne metody, np. toksynę botulinową w mięśniach żucia. To decyzja indywidualna, podejmowana po badaniu — nie jest to leczenie pierwszego wyboru.

6. Odbudowa zębów

Gdy zęby są już wyraźnie starte, można je odbudować. Robi się to po ustabilizowaniu sytuacji i z myślą o ochronie odbudów w przyszłości. Więcej piszę o tym w artykule o startych zębach.

Kiedy zgłosić się do lekarza dentysty

• gdy ktoś zauważył, że zgrzytasz zębami w nocy,
• gdy budzisz się ze zmęczonymi mięśniami twarzy lub bólem głowy,
• gdy zęby się skracają, pękają lub stają się nadwrażliwe,
• gdy pojawia się ból, trzaski lub ograniczenie otwierania ust.

Im wcześniej zostaną rozpoznane skutki bruksizmu, tym prostsze i mniej rozległe może być leczenie.